Η Πλατανιά ή ο Πλατανιάς είναι παραθαλάσσιος οικισμός της Θεσσαλίας στο Πήλιο και την Περιφερειακή Ενότητα Μαγνησίας. Η Πλατανιά βρίσκεται στο νότιο τμήμα της χερσονήσου, στα παράλια του Αιγαίου πελάγους απέναντι από τη Σκιάθο και την Εύβοια σε υψόμετρο 13 μέτρων απέχει δε περίπου 60 χιλιόμετρα ΝΑ. από τον Βόλο.
Οι αρχαίες Αφέτες, ένας από τους πιο φορτισμένους ιστορικά και μυθολογικά τόπους του Νοτίου Πηλίου, ταυτίζονται γεωγραφικά με τον σημερινό παραθαλάσσιο οικισμό του Πλατανιά και τον βαθύ, προστατευμένο κόλπο της Χονδρής Άμμου.
Το όνομα της πόλης ετυμολογείται από το ρήμα αφίημι (αφήνω, ξεκινώ), γεγονός που μαρτυρά τη διαχρονική της σημασία ως κομβικού σημείου εκκίνησης, απόπλου και πολεμικών επιχειρήσεων στην είσοδο του Παγασητικού Κόλπου. Στην αρχαιότητα, η περιοχή λειτουργούσε ως ένα εξαιρετικής στρατηγικής σημασίας φυσικό λιμάνι που προσέφερε άμεση εποπτεία στο πέρασμα προς την Εύβοια και το Αιγαίο Πέλαγος, αποτελώντας καταφύγιο για τους ναυτιλλομένους της εποχής, με τη σύγχρονη ιστορική έρευνα και μελέτες να τεκμηριώνουν πλήρως τη σύνδεση της αρχαίας αυτής θέσης με τη σημερινή τοπογραφία του Πλατανιά.
Ο πρώτος μεγάλος ιστορικός και μυθολογικός κύκλος της περιοχής συνδέεται άμεσα με την Αργοναυτική Εκστρατεία, καθώς σύμφωνα με την παράδοση που διασώζουν αρχαίοι συγγραφείς, ο τόπος ονομάστηκε «Αφέται» επειδή εκεί οι Αργοναύτες άφησαν τον Ηρακλή. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού της Αργούς από την Ιωλκό προς την Κολχίδα, το πλήρωμα έκανε στάση στα παράλια του Νοτίου Πηλίου. Ο αγαπημένος σύντροφος του Ηρακλή, ο Ύλας, βγήκε στη στεριά για να βρει νερό και μαγεύτηκε από τις Νύμφες, οι οποίες τον κράτησαν μαζί τους για πάντα στην πηγή. Ο Ηρακλής, αναζητώντας τον απεγνωσμένα μέσα στα πυκνά δάση του Πηλίου, καθυστέρησε να επιστρέψει, με αποτέλεσμα οι υπόλοιποι Αργοναύτες, υπό την πίεση του χρόνου και των ευνοϊκών ανέμων, να αποφασίσουν να ξεκινήσουν («αφούναι») το ταξίδι τους, αφήνοντας πίσω τον ημίθεο και καταγράφοντας το λιμάνι στη συλλογική μνήμη ως τον τόπο του μεγάλου αποχωρισμού.
Στο ιστορικό προσκήνιο, οι Αφέτες διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο κατά τη διάρκεια των Μηδικών Πολέμων, αποτελώντας το κύριο ναυτικό ορμητήριο του περσικού στόλου στη Ναυμαχία του Αρτεμισίου το 480 π.Χ. Το καλοκαίρι εκείνου του έτους, ο τεράστιος στόλος του Ξέρξη έπλεε νότια κατά μήκος των ακτών της Μαγνησίας, όταν μια σφοδρή τριήμερη ανατολική καταιγίδα στο ακρωτήριο της Σηπιάδος κατέστρεψε ολοσχερώς περίπου 400 περσικά πλοία, αναγκάζοντας τα εναπομείναντα σκάφη να αναζητήσουν ασφαλές αγκυροβόλιο στον βαθύ κόλπο των Αφετών.
Παραθέτω επίσης ένα μικρό κείμενο… ” Η άκρη του Τισσαίου και η ακτή της Σηπιάδας κρύφτηκαν, και φάνηκε η Σκιάθος κι αποκαλύφθηκε του Δόλοπα ο τύμβος…” Ορφικά “… και πλέοντας γοργά πέρασαν το μακρύ Τισσαίο ακρωτήρι… … Αμέσως η ομιχλώδης χώρα των Πελασγών… χάθηκε στον ορίζοντα, κι εκείνοι περνούσαν τους βράχους του Πηλίου προχωρώντας μπροστά, ενώ χανόταν και η Σηπιάς άκρη. Φάνηκε τότε η θαλασσινή Σκιάθος κι από μακριά οι Πειρεσίες και η καλοκαιριά στη στεριά της Μαγνησίας και στον τύμβο του Δόλοπα. Εκεί τους έβγαλαν εσπερινοί ενάντιοι άνεμοι. Στο μέρος αυτό, αποδίδοντας τιμή σε κείνον, το βράδυ έσφαξαν πρόβατα, αφού κι η θάλασσα φούσκωνε τρικυμισμένη. Έμειναν έτσι δύο μέρες άπραγοι στην ακτή. Την τρίτη μέρα όμως μπήκαν στο πλοίο και τέντωσαν τα πανιά ψηλά. Την ακτή εκείνη και σήμερα ακόμα Αφέτας Αργούς την ονομάζουν. ”
Απολλώνιος Ρόδιος
Απ’ τις περιγραφές των αρχαίων κειμένων φαίνεται καθαρά ότι ένα πλεούμενο που βγαίνει απ’ τον Παγασητικό και κατευθύνεται προς την Σκιάθο, τη στιγμή που αφήνει πίσω του το Τισσαίο και αντικρίζει το νησί, τότε βλέπει και τον τύμβο του Δόλοπα. Αυτό συμβαίνει όταν φτάνει στη μύτη που οι ντόπιοι ονομάζουν λαφοκλήσι – μία μικρή χερσόνησος πριν τα λατομεία μαρμάρου και μετά τις καναπίτσες. Απο εκεί για πρώτη φορά αντικρίζουμε τη Σκιάθο και τον Πλατανιά. Ο Πλατανιάς στην αρχαιότητα ήταν οι Αφέτες. Κάπου εκεί λοιπόν πρέπει να βρίσκεται και ο τύμβος του Δόλοπα ο οποίος θα έπρεπε να είναι αρκετά επιβλητικός σύμφωνα με τις περιγραφές.
Στο βίντεο, ο αρχιτέκτονας Δημήτριος Καραγκούνης, Επίτιμος Προϊστάμενος του Τμήματος Αρχαιολογικών Έργων και Μελετών της ΕΦΑΛΑΡ πραγματοποιεί ένα οδοιπορικό στον τύμβο στις αρχαίες Αφέτες, σχολιάζοντας την σημερινή κατάσταση…
